فیلم «ناپلئون در باغ زردآلو»: جاهطلبی در دنیای واقعی و سرنوشت بلاتکلیف!
فیلم «ناپلئون در باغ زردآلو» تلاش میکند کمدی خود را بر پایه موقعیتها بنا کند. این فیلم، حداقل در ایده اصلیاش، نمیخواهد تمام بار خنده را به دوش دیالوگهای طنزآمیز بیندازد؛ بلکه شخصیتها را در شرایطی قرار میدهد که تفاوت بین آرزوهای بزرگشان و امکانات موجود، منبع اصلی طنز میشود.
این تضاد در عنوان فیلم نیز منعکس شده است. «ناپلئون» نمادی از جاهطلبی، قدرت و رؤیاهای بزرگ است، در حالی که فال روزانه «باغ زردآلو» فضایی محلی، محدود و زمینی را تداعی میکند. کنار هم قرار گرفتن این دو تصویر، میتواند خلاصهای از دنیای فیلم باشد: شخصیتهایی که در محیطی کوچک زندگی میکنند، اما خود و آرزوهایشان را فراتر از واقعیت میبینند. کارگردان به درستی از قطعات امیر تتلو برای نشان دادن وضعیت بلاتکلیف شخصیتها استفاده میکند و شاید میخواهد این مفهوم را به مخاطب منتقل کند که حتی تتلوی بختبرگشته نیز به دلیل نداشتن راهنما و رهاشدگی، بین زمین و آسمان معلق ماند؛ درست مانند شخصیتهای این فیلم که با وجود استعداد و نبوغ، فرصتی برای دیده شدن پیدا نمیکنند.
در ساختار کمدی «ناپلئون…»، تفاوت شخصیتها اهمیت ویژهای دارد. کمدی تنها از خود موقعیت به وجود نمیآید، بلکه از واکنشهای متفاوت کاراکترها به یک بحران شکل میگیرد. زمانی که شخصیتها با منطق، اعتمادبهنفس و برداشتهای متفاوت خود با یک مسئله روبهرو میشوند، زمینه برای کشمکش و در نتیجه طنز فراهم میشود.
حضور بازیگران باتجربه نیز در این نوع کمدی تعیینکننده است. در کمدی موقعیت، بازیگر باید بتواند بین اغراق و باورپذیری تعادل ایجاد کند؛ زیرا هرچه شخصیت یک موقعیت غیرعادی را جدیتر تجربه کند، احتمال خندهدار شدن آن برای مخاطب بیشتر میشود. بنابراین، زمانبندی واکنشها و توانایی بازیگران در کنترل میزان اغراق، نقشی مهمتر از صرفاً بیان دیالوگهای طنزآمیز پیدا میکند.
علاوه بر استفاده از موضوعات روز مانند سرقت از صندوق امانات یا موزهها، هوشمندی حامد محمدی در بهرهگیری از دو بازیگر باتجربه، امیر جعفری و سعید آقاخانی، در نقشهای اصلی است. هم جعفری و هم آقاخانی از بهترین بازیگران فنی سالهای اخیر هستند و از آنجا که آقاخانی تجربه کارگردانی نیز دارد، در بازی به دنبال خودنمایی نیست و فضا را برای دیده شدن بازیگران مکمل باز میگذارد. این امر باعث میشود فیلم علاوه بر توسعه طولی، در عرض نیز شخصیتهای فرعی را به خوبی معرفی کند، مانند نیروی امنیتی دوپهلو با بازی قاسم زارع، که آمادگی ذهنی افرادی را که گاهی خود را به بلاهت میزنند تا با گمراهی طرف مقابل، اطلاعات کسب کنند، به شکلی که باید باشد، ارائه میدهد.
الگوی روایی فیلم، یعنی شکلگیری یک نقشه یا هدف بزرگ، امکان پیش بردن همزمان داستان و کمدی را فراهم میکند. مخاطب از یک سو مسیر شخصیتها را دنبال میکند و از سوی دیگر، به دلیل فاصله میان برنامهریزی آنها و واقعیت، انتظار بروز اتفاقات پیشبینینشده را دارد. شکستها و موانعی که در مسیر ایجاد میشوند، فقط کارکرد داستانی ندارند و به بخشی از سازوکار کمدی فیلم تبدیل میشوند.
این فیلم را نباید صرفاً اثری درباره یک ماجرای پرحادثه دانست. در پس تلاش شخصیتها برای رسیدن به هدفشان، میل به تغییر وضعیت و آغاز دوباره نیز دیده میشود. این مضمون بدون آنکه به شکلی مستقیم و شعاری بیان شود، از دل تصمیمها و اشتباهات شخصیتها بیرون میآید و به آنها وجهی انسانیتر میبخشد.
«ناپلئون در باغ زردآلو» در نهایت بیشترین تأثیرگذاری خود را از تقابل میان تصور شخصیتها از خودشان و واقعیتی که با آن مواجه میشوند به دست میآورد. آدمهایی که رؤیای اتفاقی بزرگ را در سر دارند، اما جهان پیرامونشان مدام محدودیتهایشان را به آنها یادآوری میکند. همین فاصله میان ایدههای جاهطلبانه و واقعیت پیشرو، موتور محرک موقعیتهای کمیک فیلم است و به آن امکان میدهد فراتر از مجموعهای از شوخیهای پراکنده، بر یک ایده روایی مشخص تکیه کند.
